KONFERENCJA
„PROCESY METROPOLIZACYJNE W TEORII NAUKOWEJ I PRAKTYCE”
(Łódź, 12-14 października 2009)

WSTĘP

Ogólnopolska konferencja naukowa poświęcona procesom metropolizacyjnym, która odbyła się w Łodzi w dniach 12-14 października 2009 r. zgromadziła szerokie grono m.in. osobistości naukowych, badaczy zajmujących się tematyką metropolii i decydentów z kręgu władz samorządowych i wojewódzkich, a także przedstawicieli Głównego Urzędu Statystycznego i urzędów statystycznych ^[1].

Sesję wprowadzającą stanowił wykład prof. dra hab. S. Liszewskiego, pt. „Metropolia jako przedmiot badań naukowych i obszar dynamicznych przemian społeczno-gospodarczych”, składający się z dwóch części: pojęciowo-metodycznej, dotyczącej studiów teoretycznych i rezultatów delimitacji dużych skupisk miejskich, jakie były realizowane w ostatnich kilkudziesięciu latach w Polsce oraz empirycznej, zawierającej omówienie konkretnych problemów demograficznych, społecznych i gospodarczych, jakie w okresie ostatnich 25 lat zachodziły na tworzącym się obecnie obszarze metropolitalnym Łodzi.

Tytuł i treść pierwszego wykładu w sposób trafny i syntetyczny ukazuje ogólny zakres tematyczny konferencji, tj. metropolie i szeroko rozumiane przemiany społeczno-gospodarcze zachodzące na ich terenie. Dalsze sesje poświęcone były różnym zagadnieniom tematycznym, począwszy od kwestii zarządzania metropoliami, ich delimitacji, poprzez charakterystykę zachodzących w nich procesów, na diagnozie problemów i zagrożeń oraz prezentacji różnorodnych wyników badań empirycznych kończąc. Uzupełnieniem obrad były dwa panele dyskusyjne – „Wielkie miasta w rozwoju społeczno-gospodarczym regionów” oraz „Miasta jako istotny element rozwoju ekonomicznego i demograficznego”, które umożliwiły szerszą, publiczną dyskusję zarówno pomiędzy uczestnikami panelu, jak i pozostałymi osobami biorącymi udział w  konferencji. Sesja zamykająca trzydniowe obrady konferencji, prowadzona przez dr Halinę Dmochowską – wiceprezes GUS – poświęcona była potrzebom informacyjnym i możliwości ich zaspokojenia w kontekście procesów metropolizacyjnych oraz roli statystyki publicznej w tym obszarze. Należy jednak zauważyć, że o roli statystyki publicznej i poszczególnych jej organów, będących głównym gestorem danych statystycznych dyskutowano podczas całej konferencji.

CEL I ZNACZENIE NAUKOWE KONFERENCJI

Chcąc wskazać cel i znaczenie naukowe konferencji należy odwołać się do istoty, roli i znaczenia metropolii; towarzyszących jej procesów metropolizacji; problemów dotyczących obszarów metropolitalnych i umiejscowić te zagadnienia w realiach otaczającej nas rzeczywistości, a więc na tle szeroko rozumianej nowoczesnej gospodarki.

Charakteryzując współczesną gospodarkę prof. dr hab. Józef Oleński – prezes GUS – podczas otwarcia konferencji wskazał na następujące zjawiska, które nadają kształt dzisiejszym nowoczesnym gospodarkom, tj.: globalizację, instytucjonalizację, infrastrukturalizację (w tym m. in. informacyjną), innowacyjność (oparcie gospodarki na wiedzy, gdzie podstawowym zasobem i kapitałem także jest informacja) oraz metropolizację, która sprawia, że wiele czynników i instrumentów rozwoju gospodarki skupia się w wielkich zurbanizowanych aglomeracjach.

Procesy metropolizacyjne nie są zjawiskiem nowym, lecz obecnie już na trwałe wpisały się w obraz współczesnej gospodarki. Ich szybki rozwój na skutek oddziaływania innych wymienionych wyżej procesów sprawił, że z jednej strony metropolie stały się tzw. kołami zamachowymi gospodarki, gdyż są: ośrodkami koncentracji ludności, organów administracji, organizacji społecznych, kapitału społecznego i ludzkiego, postępu technicznego; miejscem instytucji edukacji na poziomie wyższym i innych instytucji naukowych oraz skupiskiem instytucji kultury, centrów finansowych, organów zarządzania sieciami handlu i usług, organizacji i instytucji międzynarodowych, wreszcie siedzibą innych central zarządzania podmiotami w skali globalnej. Z drugiej strony coraz szybszy przestrzenny rozwój metropolii odbywa się często kosztem regionów ościennych, a duże skupienie ludności i podmiotów pełniących w nich różne funkcje i zadania sprawia, że obszary metropolitalne są źródłem różnego rodzaju zagrożeń i problemów społecznych: migracji, jakości pracy, ubóstwa i wykluczenia społecznego, środowiska naturalnego czy bezpieczeństwa.

Procesy ekonomiczne i społeczne zachodzące w obszarach metropolitalnych oraz ich intensywność spowodowały, że znacznie wzrosło zapotrzebowanie na informacje (dane statystyczne) dotyczące różnych aspektów funkcjonowania metropolii. Zatem potrzeba dostarczenia wiarygodnych, rzetelnych i sukcesywnie aktualizowanych informacji statystycznych, dotyczących szerokiego spektrum zagadnień różnym grupom odbiorców pojawia się niemal na każdym etapie rozwoju metropolii (a nawet przed jej utworzeniem) sprawiając, że w tle konferencji ciągle żywo i szeroko dyskutowana była rola statystyki publicznej w tym zakresie.

Reasumując, przez pryzmat tematyki wygłoszonych referatów i dyskusji znaczenie naukowe konferencji można ująć w dwóch płaszczyznach:

• społeczno-ekonomicznej, gdzie na przykładach metropolii różnych krajów, w tym także Polski omawiano m.in. problemy, funkcje, zadania i kierunki rozwoju metropolii na tle funkcjonującej gospodarki;
• informacyjnej, gdzie dotychczasowe osiągnięcia statystyki publicznej w zakresie gromadzenia, przetwarzania i udostępniania danych statystycznych zestawiano
  z oczekiwaniami i praktyką osób zawodowo lub naukowo zajmujących się szeroko rozumianą problematyką metropolii (obszarów metropolizacyjnych), formułując tym samym sugestie i wnioski odbiorców danych statystycznych, a więc nowe zadania i wyzwania stojące przed statystyką publiczną w zakresie informacyjnym.

Główny cel konferencji można w skrócie określić jako: wymiana poglądów i doświadczeń związanych z przejawami metropolizacji ze szczególnym uwzględnieniem statystyki publicznej w zaspokajaniu potrzeb informacyjnych różnych grup odbiorców.

TEMATYKA KONFERENCJI

Podczas konferencji wygłoszono 26 referatów dotyczących różnych aspektów powstawania, funkcjonowania i rozwoju metropolii oraz problemów obszarów metropolitalnych w Polsce i innych krajach Europy.

W sesji II, dotyczącej zarządzania metropoliami wskazano na konieczność większej współpracy sektora publicznego i prywatnego dla rozwoju obszarów metropolitalnych w Europie. Przedstawiono m. in. doświadczenia zagraniczne w zarządzaniu procesami metropolitalnymi (na przykładzie, m. in. Niemiec, Wielkiej Brytanii, Holandii, Włoszech, Francji). Na ich tle omówiono problemy zarządzania metropolitalnego w Polsce – wybór między reformą metropolitalną, a kooperacją gmin, formułując przy tym ogólne bariery kooperacji metropolitalnej. Przedstawiono wady i zalety samorządowego oraz rządowego projektu ustawy o polityce miejskiej w Polsce. Omówiono konieczność tworzenie środowiska na rzecz integracji metropolitalnej (samorząd – nauka – biznes – społeczeństwo) i pokazano dobre praktyki w tym zakresie na przykładzie aglomeracji poznańskiej oraz rozprzestrzenianie się funkcji metropolitalnych na przykładzie województwa mazowieckiego.

Wybrane problemy dla procesów metropolizacyjnych stanowiły tematykę III sesji konferencji, podczas której omówiono m.in. system transportowy Łódzkiego Obszaru Metropolitalnego (ŁOM) wskazując na jego kluczową rolę w rozwoju całego obszaru metropolitalnego, w tym na niedostateczne wykorzystanie transportu kolejowego oraz problemy związane z transportem drogowym i istotną rolę przewozów tramwajowych. Natomiast w świetle dostępnych danych statystycznych omówiono finansowe uwarunkowania kształtowania i funkcjonowania obszarów metropolitalnych w Polsce, wskazując na funkcjonujący obecnie egalitarystyczny system równoważenia dochodów gmin w Polsce i postulując złagodzenie tego mechanizmu w odniesieniu do miast metropolitalnych.

Nieco inny charakter miała sesja IV, poświęcona rozwojowi procesów metropolizacyjnych, w której najwięcej czasu poświęcono Łodzi, a więc miejscu w którym odbywała się konferencja. Poprzez tematykę poszczególnych wystąpień dokonano przejścia od historycznego ujęcia Łodzi jako miasta metropolitalnego do prezentacji planów przestrzennego zagospodarowania Nowego Centrum Łodzi, któremu nadane zostaną nowe funkcje: biznesowa, transportowa, mieszkalna i kulturalno-rozrywkowa.

W sesji V zaprezentowano referaty poświęcone delimitacji obszarów metropolitalnych w Polsce – m.in. ziemi białostockiej, Krakowa, Wrocławia, Łodzi, Trójmiasta oraz Bydgosko-Toruńskiego Obszaru Metropolitalnego. Dla analizowanych obszarów dokonano charakterystyki procesów metropolizacyjnych z uwzględnieniem różnych cech opisujących zmiany: demograficzne (migracje wewnętrzne), na rynku mieszkaniowym, na rynku pracy, w zakresie potencjału akademickiego, finansów gmin, inwestycji krajowych, absorpcji środków unijnych, PKB, turystyki itd. Ogólny wniosek płynący z przeprowadzonych rozważań wskazywał, że powinien to być obszar o największym nasileniu powiązań funkcjonalno-przestrzennych i wyróżniających się wartościach wskaźników „metropolitalnych” – objęty we wspólny plan zagospodarowania przestrzennego. Przy czym nadal pozostaje problemem określenia tych priorytetowych wskaźników oceny – delimitacji i wydaje się, że w tym zakresie wśród osób zajmujących się omawianą problematyką nie ma jeszcze konsensusu.

Jedną z bardziej kompleksowych prób delimitacji obszaru metropolitalnego przedstawiło Biuro Planowania Przestrzennego Województwa Łódzkiego w Łodzi, które w delimitacji regionu łódzkiego uwzględniło potencjał społeczny i ekonomiczny gmin oraz odległość i dostępność czasową gmin od centrum Łodzi, wskazując jednocześnie na występowanie szeregu trudno mierzalnych cech jakościowych, mówiących o powiązaniach funkcjonalno-przestrzennych analizowanych obszarów.

POTRZEBY INFORMACYJNE DLA PROCESÓW METROPOLIZACYJNYCH

Tematyka dostępności do danych statystycznych, ich zakres tematyczny, poziom agregacji, częstotliwość i forma udostępniania przewijała się przez wszystkie sesje tematyczne i znalazła swój punkt kulminacyjny w ostatniej VI sesji konferencji, poświęconej roli statystyki publicznej w kontekście procesów metropolizacyjnych. Podczas tego bloku tematycznego przedstawiono dotychczasowe osiągnięcia statystyki publicznej, wynikające z ujednolicenia statystyk regionalnych na poziomie Unii Europejskiej oraz wskazano perspektywy dalszych zmian.

Podkreślono wymagania, jakie stawia sobie statystyka publiczna, dotyczące jakości danych, dostosowania ich do potrzeb odbiorcy i wdrażanie coraz nowszych narzędzi informatycznych. Omówiono stosunkowo nowe możliwości systematycznie udoskonalonego i aktualizowanego Banku Danych Regionalnych (portrety terytorium, graficzne metody prezentacji danych) – pojawiła się propozycja przygotowania szczegółowej instrukcji dla odbiorców korzystających z BDR. Nawiązując do tematu konferencji i korzystając ze spotkania z tak dużą liczbą odbiorców przypomniano informacje na temat badania Urban Audit (obejmującego ok. 340 cech statystycznych i dotyczącego 321 miast z UE-27, 26 miast Turcji, 6 miast Norwegii i 4 ze Szwajcarii), mającego na celu m.in.: dostarczenie obiektywnych i porównywalnych danych o miastach europejskich dla analizy warunków życia ludności na tych obszarach. Jako wyzwanie dla polskiej statystyki publicznej określono utworzenie w ramach BDR modułu odpowiadającego zakresowi tematycznemu programowi Urban Audit.

Prezentując metodologię badania przepływów ludności związanych z zatrudnieniem, wykorzystującą w tym celu dane z zeznań podatkowych Urzędów Skarbowych zawartych w systemie POLTAX wskazano na nowe możliwości i pierwsze sukcesy w obszarze wykorzystania przez statystykę publiczną danych zawartych w źródłach administracyjnych. Przedstawione wyniki (na poziomie gmin) spotkały się z dużym zainteresowaniem i entuzjazmem ze strony wszystkich uczestników konferencji, gdyż jak podkreślono w dyskusji, prezentacja tak pozyskanego i opracowanego materiału statystycznego ma dużą wartość poznawczą i jest niezwykle interesująca z punktu widzenia ekonomicznego (analizy rynku pracy), a przy tym „niezależna od wszelkich granic i podziałów administracyjnych” funkcjonujących w naszym kraju.

Podsumowując konferencję podkreślono potrzebę dalszej współpracy i dialogu pomiędzy środowiskiem naukowców, władz i uczestników procesów metropolitalnych, a organami statystyki publicznej na rzecz dalszej poprawy procesu zbierania i przetwarzania danych dla obrazowania i monitorowania procesów metropolizacyjnych oraz gotowość GUS i urzędów statystycznych do takiej współpracy. Na koniec zwrócono uwagę na fakt, że GUS i podległe mu jednostki terenowe odgrywają główną, lecz nie jedyną, rolę w procesie zbierania danych statystycznych na potrzeby analizy procesów metropolizacyjnych. Wciąż pozostają obszary tematyczne, w których statystyka nie ma metodologicznych narzędzi i/lub fizycznych możliwości zbierania pewnych informacji (np. omawiane zagadnienie hałasu w obszarach metropolitalnych). W takim przypadku wymagane jest poszukiwanie innych dróg dostępu do tego typu informacji lub budowanie współpracy właściwych instytucji posiadających wspomniane dane z GUS.

Opracował: Pan Artur Mikulec, pracownik Wydziału Analiz