GUS prowadzi prace nad podniesieniem jakości statystyki dla lepszego zaspokojenia potrzeb użytkowników, zmniejszenia obciążeń respondentów oraz obniżenia kosztów tworzenia statystyk. Przyjęta definicja jakości w statystyce odwołuje się w swoich aspektach do satysfakcji użytkowników.
1. Definicja jakości - według normy ISO 8402 – 1986 jakość jest zdefiniowana jako: „ogół cech i właściwości produktu lub usługi, który decyduje o zdolności zaspokojenia potrzeb zadeklarowanych lub domyślnych.”. Jakość w statystyce publicznej oparta jest na definicji jakości Europejskiego Systemu Statystycznego i określona na podstawie 6 komponentów jakości, które obejmują: przydatność, dokładność, terminowość i punktualność, dostępność i przejrzystość, porównywalność, spójność. Przy ocenie spełnienia zaleceń dotyczących jakości należy również uwzględnić koszty i obciążenia, jakie związane są z tworzeniem statystyk oraz zagadnienia poufności, transparentności i bezpieczeństwa danych.
I. Przydatność jest to stopień, w jakim statystyka spełnia obecne i potencjalne wymagania użytkowników. Mówi ona, czy wszystkie potrzebne statystyki zostały sporządzone oraz w jakim stopniu zastosowane pojęcia (definicje, klasyfikacje itp.) odzwierciedlają potrzeby użytkownika.
II. Dokładność w ogólnym sensie statystycznym określa bliskość obliczeń lub oszacowań do wartości dokładnych lub rzeczywistych.
III. Terminowość informacji odzwierciedla czas pomiędzy jej dostępnością a wydarzeniem lub zjawiskiem, jakie opisuje. Punktualność jest związana z opóźnieniem czasowym pomiędzy rzeczywistą datą dostarczenia danych oraz planowaną datą dostarczenia danych, na przykład, w związku z datami ogłaszanymi w oficjalnym kalendarzu publikacji, ustanowionymi w zarządzeniach lub uzgodnionymi wcześniej z klientami.
IV. Dostępność odnosi się do fizycznych warunków, w jakich użytkownicy mogą uzyskiwać dane i obejmuje: kanały dystrybucji, procedury składania zamówień, czas potrzebny na realizację dostawy, politykę cenową, dogodne warunki marketingowe (prawa autorskie itp.), dostępność mikro- i makrodanych, media (wydruk, pliki, CD-ROM, Internet), itp. Przejrzystość odnosi się do otoczenia informacyjnego danych, czyli faktu łączenia ich z odpowiednimi metadanymi (informacje tekstowe, wyjaśnienia, dokumentacja itp.) i formami graficznymi (wykresy, diagramy i mapy), faktu dostępności informacji dotyczących jakości danych (łącznie z ograniczeniami wykorzystania) oraz zakresu pomocy dodatkowej oferowanej przez instytucję statystyczną.
V. Kryterium porównywalności ma na celu pomiar wpływu różnic w stosowanych pojęciach i definicjach statystycznych przy porównywaniu statystyk z różnych obszarów geograficznych, dziedzin pozageograficznych lub okresów bazowych.Można powiedzieć, że jest to zakres, w jakim różnice pomiędzy statystykami mogą zostać przypisane różnicom pomiędzy rzeczywistymi wartościami ujętymi w danej statystyce.
Istnieją trzy główne rodzaje porównywalności statystyk: porównywalność czasowa, porównywalność geograficzna i porównywalność dziedzin. Porównywalność czasowa jest związana z porównaniem wyników uzyskanych w normalnym trybie z analogicznych operacji statystycznych przeprowadzonych w różnym czasie. Aspekt geograficzny porównywalności kładzie nacisk na porównanie statystyk pomiędzy krajami i/lub regionami w celu zapewnienia jednolitości zbiorczych statystyk na danym poziomie (międzynarodowym, europejskim, regionalnym). W kontekście UE może istnieć szablon europejski, który może być punktem odniesienia dla każdego z Państw Członkowskich. Porównywalność pomiędzy dziedzinami odnosi się do dziedzin pozageograficznych, na przykład sektorów przemysłowych, różnych typów gospodarstw domowych, itp.
VI. Spójność statystyki jest to zdolność statystyki do wiarygodnej zmiany jej konfiguracji na różne sposoby i dla różnych zastosowań.Niemniej jednak, łatwiej jest wskazać przypadki niespójności niż wykazać spójność. Statystyki powstałe na bazie pojedynczego źródła są zazwyczaj spójne w takim sensie, że podstawowe wyniki uzyskane z rozważanego badania mogą podlegać wielu wiarygodnym kombinacjom w celu uzyskania wyników bardziej kompleksowych. Statystyki powstałe na bazie różnych źródeł, a zwłaszcza na podstawie badań statystycznych o odmiennym charakterze i/lub częstotliwości mogą nie być całkowicie spójne pod takim względem, że u ich podstaw mogą leżeć różne podejścia, klasyfikacje i normy metodologiczne.Powyższe statystyki mogą dostarczać niezupełnie spójnego przekazu; użytkownicy powinni zostać jednoznacznie poinformowani o możliwych skutkach.
Definicja jakości w statystyce prezentowana powyżej została opracowana na podstawie dokumentu Eurostat 4.2. – dokumenty metodologiczne- definicja jakości w statystyce dla potrzeb grupy roboczej „Ocena jakości w statystyce”, spotkanie szóste, Luksemburg, 2-3 października 2003.
2. W polityce jakości statystyki publicznej wykorzystuje się rekomendacje oparte na standardach jakości Europejskiego Systemu Statystycznego tj. Deklaracji Jakości Europejskiego Systemu Statystycznego, Zaleceniach Grupy Kierującej Jakością LEG, Europejskim Kodeksie Praktyk Statystycznych. Europejski System Statystyczny jest tworzony przez wspólnotowy organ statystyczny (Eurostat) oraz krajowe urzędy statystyczne i inne organy odpowiedzialne w każdym państwie członkowskim za opracowywanie, tworzenie i rozpowszechnianie statystyk europejskich.
Deklaracja Jakości Europejskiego Systemu Statystycznego, przyjęta na 42 spotkaniu Komitetu ds. Programu Statystycznego we wrześniu 2001 r., zawiera misję i wizję Europejskiego Systemu Statystycznego oraz zasady niezbędne do ich realizacji, tj. uwzględnianie potrzeb użytkowników, stałe ulepszenia, zobowiązania dotyczące jakości, dostęp do informacji, partnerstwo w ramach Europejskiego Systemu Statystycznego i poza nim, uwzględnienie potrzeb dostawców danych, zobowiązanie do przewodzenia, systematyczne zarządzanie jakością, efektywne i skuteczne procesy, zadowolenie i stałe doskonalenie personelu. W związku z nowelizacją Europejskiego Kodeksu Praktyk Statystycznych z dnia 28.09.2011 r. Deklaracja Jakości Europejskiego Systemu Statystycznego stała się jego częścią.
Zalecenia Grupy Wiodących Ekspertów ds. Jakości LEG, przyjęte na 42 spotkaniu Komitetu ds. Programu Statystycznego we wrześniu 2001, zawierają 21 zasad składających się na kompleksowe podejście do zagadnienia jakości w Europejskim Systemie Statystycznym.
Europejski Kodeks Praktyk Statystycznych został przyjęty przez Komitet ds. Programu Statystycznego 24 lutego 2005 i wprowadzony Komunikatem Komisji do Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie niezależności, wiarygodności i odpowiedzialności krajowych i wspólnotowych organów statystycznych w dniu 25 maja 2005 r. Europejski Kodeks Praktyk Statystycznych odzwierciedla Podstawowe Zasady Statystyki Oficjalnej uchwalone przez Komisję ds. Statystyki ONZ w dniu 14 kwietnia 1994 oraz opiera się na Deklaracji Jakości ESS i zaleceniach grupy LEG. Składa się on z 15 zasad wyodrębnionych w ramach środowiska instytucjonalnego, procesów statystycznych oraz wyników badań statystycznych. Znowelizowany Europejski Kodeks Praktyk Statystycznych został przyjęty przez Komitet ds. Europejskiego Systemu Statystycznego w dniu 28.09.2011 r.
Więcej informacji jest dostępnych na stronie Eurostatu http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/quality/introduction oraz w opracowaniu „Podstawowe standardy jakości w statystyce publicznej”.
3. Ocena i monitorowanie jakości procesów statystycznych odbywa się na podstawie narzędzi do pomiaru i oceny jakości tj. raportów jakości i mierników jakości oraz formularza samooceny DESAP/LiKoS, a także audytów jakości i przeglądów jakości.
Raporty jakości – opis procesu statystycznego/badania statystycznego najczęściej według 6 komponentów jakości tj. przydatność danych, dokładność danych, terminowość i punktualność danych, dostępność i przejrzystość danych, porównywalność danych, spójność danych. Układ raportu jakości dla Eurostatu wynika z tematycznych regulacji unijnych na temat jakości statystyk wspólnotowych. Układ raportu jakości dla potrzeb krajowych wynika z Zarządzenia wewnętrznego Prezesa GUS nr 35 z dnia 28.12.2011 r. w sprawie pomiaru, oceny oraz monitorowania jakości badań statystycznych w służbach statystyki publicznej.
Mierniki jakości – zestaw mierników jakości do pomiaru poszczególnych komponentów jakości tj.:
Samoocena jakości – samoocena jakości dokonywana jest przez autora badania i inne osoby zaangażowane w proces statystyczny na podstawie listy pytań kontrolnych. W GUS w ramach prac pilotażowych do samooceny jakości była wykorzystywana lista pytań kontrolnych DESAP dla menadżerów badań, która umożliwia prezentację graficzną jakości procesu statystycznego w postaci diagramu samooceny. Diagram samooceny może być przedstawiany użytkownikom badań.
Lista kontrolna DESAP/LiKoS składa się z 7 obszarów badawczych:
W ramach każdego obszaru badawczego lista kontrolna DESAP/LiKoS wyodrębnia trzy kategorie pytań:
Audyt jakości – przegląd procesu statystycznego z udziałem autora oraz organizatora badania i zespołu audytorskiego składającego się z osób niezwiązanych z danym procesem statystycznym. W skład zespołu audytorskiego wchodzi najczęściej: metodolog, ekspert ds. informatycznych w zakresie przetwarzania danych oraz autor badania innego niż to, które podlega audytowi jakości. Przedmiotem audytu jakości są poszczególne lub wybrane fazy badania. Celem audytu jest ustalenie słabych i mocnych stron procesu oraz wskazanie dobrych praktyk i wniosków usprawniających proces. Sposób implementacji zaleceń usprawniających proces powinien być monitorowany.
Przeglądy jakości – przegląd procesu statystycznego z udziałem osób zaangażowanych w proces statystyczny tj. autora badania, organizatora badania, pracowników US, programisty systemu. Celem przeglądu jakości podobnie jak w przypadku audytu jakości jest ustalenie słabych i mocnych stron procesu oraz zidentyfikowanie dobrych praktyk i wniosków usprawniających proces. Do przeglądu jakości wykorzystuje się listę pytań kontrolnych, która może być oparta na formularzu samooceny jakości badania DESAP/LiKoS.
4. W celu wdrażania działań na rzecz poprawy jakości GUS prowadzi:
5. Wśród działań mających na celu poprawę jakości statystyki publicznej prowadzone są prace w zakresie: